Vào những ngày nắng nóng kéo dài, cảm giác nóng trong người, nổi mụn, khô miệng, chán ăn khiến không ít người tin rằng “nóng gan” là nguyên nhân chính. Cũng từ đó, nhiều người vội vã tìm đến các loại thảo dược dân gian có tiếng như: atiso, râu ngô, diệp hạ châu (cây chó đẻ), nhân trần… với hy vọng giúp “mát gan, giải độc, thanh nhiệt”.
Tuy nhiên, có một sự thật ít ai để ý: gan không hề "nóng" như chúng ta vẫn nghĩ, và việc dùng thảo dược tùy tiện không những không giúp gan khỏe lên mà còn có thể khiến gan thêm tổn thương.
1. “Nóng gan” – Hiểu đúng mới trị đúng
Trong y học hiện đại, không có khái niệm “nóng gan” như dân gian thường gọi. Thực tế, các biểu hiện như nổi mụn, miệng khô, mệt mỏi, vàng da… có thể là dấu hiệu của rối loạn chức năng gan, hệ tiêu hóa hoặc rối loạn chuyển hóa. Nếu gan thật sự bị tổn thương, cần thăm khám để xác định nguyên nhân cụ thể như: gan nhiễm mỡ, viêm gan virus, men gan cao...
Trong Đông y, gan (Can) là tạng chủ về sơ tiết – liên quan đến việc điều hòa khí huyết, cảm xúc và quá trình tiêu hóa. Khi Can mất điều hòa (do stress, ăn uống sai cách, môi trường nóng bức), cơ thể sẽ sinh ra các triệu chứng như “nhiệt”, nhưng điều đó không đồng nghĩa là gan đang bị “nóng” và cần làm mát theo cách tùy tiện.
"Nóng gan" có thật sự như bạn nghĩ?
2. Thảo dược “mát gan” – Không phải ai dùng cũng tốt
Nhiều người nghĩ rằng, cứ cảm thấy “nóng trong người” là phải dùng dược liệu mát – nhưng trong Đông y, biểu hiện “nóng” bên ngoài chưa chắc đã là do thực nhiệt, mà có thể là do chân hàn giả nhiệt – tức bên trong cơ thể vốn thuộc thể Hàn (thiếu dương khí, hư hàn), nhưng biểu hiện bên ngoài lại là nóng, bứt rứt, dễ nổi mụn, táo bón, lưỡi đỏ viền...
Trường hợp này rất dễ gây nhầm lẫn. Người bệnh có thể vội vã dùng các loại thảo dược mát như diệp hạ châu, actisô, nhân trần… để “hạ nhiệt”. Thế nhưng, do gốc bệnh là Hàn, nên khi dùng thêm nhiều dược liệu hàn lương (tính mát, lạnh), thì càng làm hao tổn dương khí, khiến cơ thể ngày càng mỏi mệt, tiêu chảy, tay chân lạnh, mất ngủ, ăn uống kém, đầy bụng…. Điều này phản ánh đúng câu nói trong Đông y:
“Nhiệt ngộ nhiệt tắc cuồng, Hàn ngộ hàn tắc tử”
(Gặp nhiệt mà thêm thuốc nhiệt thì sinh cuồng loạn – Gặp hàn mà thêm thuốc hàn thì sinh suy kiệt, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng.)
Câu này cảnh tỉnh thầy thuốc và người bệnh: nếu không biện chứng luận trị rõ ràng, không phân biệt được thật – giả, hư – thực, hàn – nhiệt, mà chỉ điều trị theo triệu chứng bề mặt thì chẳng khác nào “đổ thêm dầu vào lửa” hoặc “thêm lạnh vào giá rét”.
Một số thảo dược như:
Thực tế, không ít người đi thăm khám trong tình trạng men gan tăng, đau tức vùng gan hoặc rối loạn tiêu hóa... sau một thời gian dài uống “nước mát”, “trà giải độc” mỗi ngày mà không qua chẩn đoán.
3. Gan không cần làm “mát” – Gan cần được chăm sóc đúng cách
Gan là cơ quan có khả năng tự tái tạo rất tốt. Tuy nhiên, gan cũng rất dễ bị tổn thương bởi chế độ ăn uống nhiều dầu mỡ, hóa chất, rượu bia, thuốc tây lạm dụng, căng thẳng kéo dài...
Thay vì vội vàng tìm cách “làm mát” gan bằng thảo dược không rõ liều lượng, cách tốt nhất để bảo vệ gan là:
- Ăn uống thanh đạm, hạn chế chất béo, đường và rượu bia
- Ngủ đủ giấc, tránh thức khuya – vì gan thải độc mạnh nhất vào ban đêm
- Giữ tinh thần thoải mái, giảm căng thẳng
- Không tự ý dùng thuốc hoặc thảo dược không rõ nguồn gốc
- Nếu cần dùng thảo dược bổ gan – hãy hỏi ý kiến bác sĩ Đông y hoặc chuyên gia y học cổ truyền để được kê toa đúng cơ địa, đúng tình trạng.
Gan cần được chăm sóc đúng cách
4. Lời kết
Sức khỏe, theo Đông y, là sự quân bình âm dương, hàn nhiệt, khí huyết. Dược liệu có thể giúp cơ thể điều hòa – nhưng cũng có thể làm mất cân bằng nếu dùng sai. “Cảm thấy nóng” không có nghĩa là gan đang nóng, và “uống nước mát” mỗi ngày không phải lúc nào cũng giúp giải nhiệt.
Muốn dưỡng gan, cần biết cơ thể mình đang thuộc thể Hàn hay Nhiệt, thực hay hư. Đừng tự bắt bệnh – hãy để các thầy thuốc chuyên môn giúp bạn chẩn đoán đúng và chọn đúng thảo dược cho cơ địa của mình.
